بیماری پارکینسون اولین بار توسط جیمز پارکینسون در سال 1817 توصیف شد. یک بیماری تحلیل برنده سیستم عصبی (نورودژنراتیو) است یعنی مرگ و اختلال عملکرد سلولهای عصبی (نورون ها). این بیماری باعث هم علائم حرکتی و هم علائم غیرحرکتی می شود.

در آمریکا حدود یک میلیون نفر دچار این بیماری هستند. البته تشخیص اشتباهی شایع است. احتمال بروز آن با افزایش سن بیشتر می شود و اغلب در سن  60- 50 سالگی شروع شده و تدریجا بدتر می شود.  شروع قبل از 30 سالگی نادر است.

تاکنون هیچ درمانی برای علاج قطعی این بیماری یا برای کاهش سرعت پیشرفت آن تاثیر اثبات شده نداشته است. با این حال داروهایی برای درمان علائم آن در دسترس هستند. چند نوع جراحی و روشهای غیر دارویی نیز برای درمان علائم بیماری وجود دارد (ادامه مطلب در روزهای آتی)  

علائم حرکتی اصلی شامل کندی حرکت (برادی کینزی)، لرزش در موقع استراحت (لرزش در دست یا پا موقعی که حرکت نمی کند)، سفتی عضلانی (ریژیدیتی)، و ناپایداری در ایستادن می شود. اغلب علائم از یک سمت بدن شروع می شود و سپس دوطرفه می شود.

- علائم حرکتی

      کندی حرکات

     لرزش در موقع استراحت

     سفتی عضلانی

     خمیده بودن تنه

     کشیدن پاها روی زمین موقع راه رفتن

     فریز شدن موقع حرکت

     کاهش حرکت دستها موقع راه رفتن

     سختی در موقع بلند شدن از روی صندلی

     ریزنویسی

     فقدان بیان در صورت (صورت ماسکه) 

     ناتوانی در چرخیدن و جابجایی در تخت خواب

     ناپایداری در ایستادن و راه رفتن

- علائم غیر حرکتی

     کاهش حس بویایی

     کاهش شدت صدا

     اختلالات خواب

     گرفتگی دردناک پا (کرامپ)

     افسردگی

     یبوست

     آبریزش دهان

     افزایش تعریق

     تکرر ادرار

     ناتوانی جنسی در مردان

همه علائم در یک بیمار دیده نمی شوند

١- داروهای پیش ساز دوپامین (لوودوپا)

لوودوپا در مغز به دوپامین تبدیل می شود (همان ماده شیمیایی که در ماده سیاه مغز نیز ساخته می شود و در کنترل حرکات نقش دارد). لوودوپا اولین بار در دهه ی ١٩۶۰ معرفی شد و با اینکه پس از آن دهها داروی جدید برای این بیماری ساخته شده، همچنان موثرترین داروی علائم حرکتی بیماری پارکینسون لوودوپا است. این دارو می تواند روی تمامی علائم حرکتی اصلی این بیماری موثر باشد (حتی کندی حرکت که ناتوان کننده ترین علامت بیماری پارکینسون است).

ماده ای بنام کاربی دوپا نیز درون قرصهای لوودوپا گنجانده می شود تا اثر لوودوپا را تشدید کند و از عوارض لوودوپا (بخصوص تهوع و استفراغ) بکاهد.

لوودوپا نوعی اسید آمینه است. پروتئینهای غذایی نیز از اسید آمینه تشکیل شده اند. هم لوودوپا و هم اسیدهای آمینه ی پروتئینهای غذایی از جدار روده جذب می شوند و بنابراین در صورتی که لوودوپا نزدیک وعده های غذایی مصرف شود جذب آن کند و ناقص خواهد بود چرا که اسیدهای آمینه ی پروتئینهای غذایی برای جذب شدن با لوودوپا رقابت می کنند. همین رقابت در موقع ورود اسیدهای آمینه غذایی و لوودوپا به مغز نیز وجود دارد. نتیجه اینکه بایستی بین هر وعده غذایی (بخصوص غذاهای پر پروتئین) و هر دوز لوودوپا فاصله زمانی باشد (ایده آل این است که هر دوز لوودوپا حداقل یک ساعت قبل از غذا یا دو ساعت پس از غذا مصرف شود).

عوارض جانبی لوودوپا

تهوع و استفراغ شایعترین عوارض لوودوپا هستند. افت فشار خون در حالت ایستاده، توهم، هذیان، رفتارهای وسواسی نظیر قماربازی و تمایل زیاد به سکس، از دیگر عوارض آن است.

خواب آلودگی نیز از عوارض شایع است و حملات ناگهانی خواب بخصوص در شروع دارو یا در موقع افزایش دوز دارو گاهی رخ می دهد و می تواند خطرناک باشد. این حملات خواب گاهی بدون آگاهی بیمار است و ممکن است در موقع رانندگی یا انجام کارهای ظریف یا خطرناک باعث حادثه شود.

پر دردسرترین عارضه لوودوپا، دیس کینزی است. دیس کینزی یعنی رخ دادن حرکات غیر عادی در اندامها و سر و گردن و تنه بصورت حرکات پیچشی، کششی و پرشی که غیر ارادی هستند. این حرکات با لوودوپا و بخصوص در بیمارانی که بیماریشان پیشرفته تر است رخ می دهد. بطور معمول این حرکات در حد خفیف پس از هر دوز لوودوپا در بیمارانی که حداقل ۵־۳ سال از بیماریشان گذشته است و در حد شدید پس از ١۰־۵ سال رخ می دهد.

با پیشرفت بیماری بیاز به لوودوپا بیشتر می شود و بنابراین احتمال و شدت دیس کینزی هم بالا میرود و به حد غیر فابل تحمل میرسد و در این مرحله ممکن است جراحی پیشنهاد شود.

  با مصرف هر دوز لوودوپا، شروع اثر بین ۲۰ تا ۴۰ دقیقه طول می کشد و مدت اثر آن در بیماری پیشرفته در حد ۴־۲ ساعت است.

در مواردی که شروع اثر سریع دارو مورد نیاز باشد می توان آن را در آب پرتقال حل کرد و نوشید. البته در این موارد مدت اثر نیز کوتاه می شود

داروهای مقلد دوپامین

داروهای مقلد دوپامین داروهایی هستند که با اثر بر روی گیرنده های دوپامین در مغز، عملکرد لوودوپا را تقلید می کنند. این داروها گرچه به اندازه ی لوودوپا موثر نیستند، در تسکین علائم بیماری پارکینسون و به تعویق انداختن عوارض حرکتی ناشی از لوودوپا مفید هستند.

بعضی انواع این داروها عبارتند از:

آپوکینون (آپومورفین)

بروموکریپتین

پرگولید

لیزوراید

پرامی پکسول (میراپکس یا سیفرول یا پکسولا)

کابرگولین

روپینیرول (رکیپ)

این داروها در مقایسه با لوودوپا توهم و هذیان و ورم زیر پوستی بیشتری را باعث می شوند.

داروهای مقلد دوپامین وقتی به تنهایی بکار می روند احتمال دیس کینزی (حرکات غیر ارادی اضافی) را کمتر میکنند ولی اگر به همراه لوودوپا مصرف شوند دیس کینزی تشدید می شود. به همین علت برخی پزشکان ترجیح میدهند در بیماران زیر ۷۰ سال تا زمانی که بیمار به داروهای مقلد دوپامین پاسخ مناسب میدهد این داروها را به تنهایی تجویز کنند ولی پس از ۷۰ سالگی بعلت بیشتر بودن عوارض این داروها (بخصوص توهم و هذیان و افت عملکردهای شناختی) در افراد مسن، لوودوپا را ترجیح می دهند.

عوارض جانبی داروهای مقلد دوپامین

خواب آلودگی عارضه شایع این داروهاست. ممکن است حملات ناگهانی خواب رخ دهد و این عارضه در انجام مشاغل خاصی نظیر رانندگی ایجاد خطر کند.

عوارض دیگر این داروها عبارتند از تهوع، استفراغ، افت فشار خون در حالت ایستاده، ورم زیر پوست، و توهم و هذیان.

فیبروز (چسبندگی) بافت صفاق (پرده ای که محتویات شکم را می پوشاند) و ریه و دریچه های قلب گاهی با بعضی از این داروها رخ می دهد (با بروموکریپتین، پرگولید، کابرگولین، لیزوراید).

 آپومورفین (آپوکینون) از مقلدهای دوپامین است که اثراتش خیلی به لوودوپا نزدیک می باشد، ولی بصورت قرص موجود نیست و بایستی بصورت زیر جلدی تجویز شود. طول اثر آن نیز کمتر از لوودوپا است.

تزریق زیر جلدی آپومورفین برای رهایی از دوره های خاموش بیماری بکار می رود. اثر آن در عرض ١۰ دقیقه شروع می شود و حدود ٩۰ دقیقه طول میکشد. مثلا در شرایطی که علائم شدید است و بیمار نمی تواند تا شروع اثر دوز بعدی صبر کند این دارو را میتوان تزریق کرد مثل اول صبح یا هر زمانی در طول روز.  این دارو حداکثر تا ده بار در روز قابل تزریق است. تهوع عارضه اصلی آن است و لازم است بیمار از ضد تهوع نظیر موتیلیوم (دومپریدون) استفاده کند. گاهی آپومورفین بصورت پمپ به بدن وصل میشود و میتوان از طریق پمپ بظور دائمی دارو را  وارد بدن کرد و از نوسانات علائم بیمار جلوگیری کرد.   

این بیماری نوعی اختلال حرکتی و اختلال خواب است. افراد دچار این بیماری بسختی می توانند مشکل حسی مبهم در عمق  پاهای خود را توصیف کنند. این بیماران نیاز مبرمی به حرکت دادن پاهایشان دارند.  احساس کشیدگی، سوزش، گزگز، احساس کاذب حرکت مایع  یا حرکت مورچه در ساق پاها مواردی هستند که بیماران ذکر می کنند. اکثر بیماران نمی توانند به خواب روند یا مکررا از خواب بیدار می شوند. علائم با حرکت دادن پاها بهتر می شوند و موقع استراحت بدتر می شوند. همچنین اوج علائم عصرها و شبهاست.

گاهی همراه این بیماری، پرش در پاها بلافاصله پس از بخواب رفتن یا در طی خواب رخ می دهد (نام این پرشها "حرکات دوره ای اندام در خواب" است).  

این بیماری بسیار شایع است ولی اغلب بیماران نمی دانند که این یک اختلال در سیستم مغز و اعصاب است.

علل

علت قطعی این بیماری معلوم نیست. احتمال دارد مشکل مربوط به ماده ای باشد بنام دوپامین.

دوپامین یک ماده شیمیایی است که در بدن تولید می شود و برای ارتباط بین برخی سلولها در مغز لازم است. برای تولید دوپامین، آهن لازم است. بنابراین کمبود آهن می تواند تولید این ماده را مختل کند.

  برخی داروها ممکن است علائم بیماری بی قرار را ایجاد کنند، نظیر بعضی داروهای سرماخوردگی، داروهای معده، داروهای ضد افسردگی و بعضی داروهای دیگر روانپزشکی.  همچنین شکلات، نیکوتین، الکل (بخصوص شراب قرمز) یا هر چیزی که کافئین داشته باشد مانند قهوه، چای، و کولاها می توانند علائم این بیماری را تشدید کنند.

بعضی افراد دچار بیماری پای بی قرار هیچ مشکل طبی دیگری ندارند، ولی ممکن است افراد دیگری در خانواده مثل برادر، خواهر، مادر، پدرو فرزندان نیز درگیر این بیماری باشند یعنی بیماری می تواند ژنتیک باشد که در این صورت به آن فرم اولیه می گویند و این فرم معمولا در سنین قبل از ۵۰ سالگی شروع می شود.  

این بیماری ممکن است در حاملگی، نارسایی کلیه، کمبود آهن، مشکلات تیرویید و بیماریهای سیستم اعصاب محیطی رخ دهد. در این صورت به آن فرم ثانویه می گویند و این فرم معمولا در سنین پس از ۵۰ سالگی شروع می شود.

هیچ روش آزمایشگاهی یا تصویربرداری نمی تواند این بیماری را تشخیص دهد و تشخیص صرفا توسط پزشک بر اساس شرح علائم بیمار داده می شود. ولی آزمایش خون و روشهای دیگر می تواند در رد بیماریهای دیگر و بررسی فرم های ثانویه کمک کند.

درمان

- ترک قهوه و الکل

- ترک سیگار

- ورزش روزانه

- قبل از اینکه زیاد خسته شوید بخوابید

- ساعات خواب و بیداری خود را منظم کنید

- بیماریهایی که باعث تشدید یا ایجاد پای بی قرار می شوند نظیر کمبود آهن بایستی توسط پزشک درمان شوند

- داروهایی که اثر شبیه دوپامین دارند توسط پزشک تجویز می شوند مانند سیفرول (میراپکس یا پرامی پکسول)، رکیپ (روپینیرول)، لوودوپا و ....

- گاهی با این داروها علائم زودتر در عصر رخ می دهند و شدیدتر می شوند و در این صورت بایستی پزشک خود را مطلع سازید تا میزان یا زمان یا نوع دارو را عوض کند

 تیک حرکت یا صدای سریع، ناگهانی و بی هدف است. غیر ارادی یا نیمه ارادی بوده و به سادگی در کنترل بیمار نیست. 

تیک می تواند ساده باشد:

تیک می تواند پیچیده تر باشد:

تیک در بچه ها بخصوص ۷–۶ سالگی شایعتر است. شدتش کم و زیاد می شود. معمولا با اضطراب و خستگی تشدید می شود. با تمرکز روی کارهای دیگر نظیر خواندن کتاب و بازیهای ویدیویی ممکن است کمتر شود. معمولا در خواب رخ نمی دهد؛ در نوجوانان و بزرگسالان ممکن است درست قبل از بروز تیک بیمار حس خاصی در بدن خود داشته باشد که با بروز تیک رفع می شود. ممکن است بیمار بتواند بمدت کوتاه بطور ارادی جلوی بروز تیک را بگیرد.

سندرم تورت

-در این سندرم تیک قبل از ۲١ سلگی شروع می شود.

- حداقل یکسال طول می کشد.

- بیمار بایستی هم تیک حرکتی و هم تیک صوتی داشته باشد که می توانند در دو برهه زمانی مختلف رخ دهند.

- شدت آن کم و زیاد می شود و ممکن است بعضی انواع تیک از بین بروند و نوع دیگری شروع شود.

- هیچ علت پزشکی دیگری یافت نمی شود.

سندرم تورت شایع است و بین ١ تا ١۰ در هزار کودک و نوجوان تخمین زده می شود. مشکلات دیگری نیز در این سندرم بطور شایع دیده می شود که عبارتند از:

- اختلال توجه

- بیش-فعالی

- رفتارهای وسواسی

- مشکلات یادگیری

- مشکلات رفتاری

- اضطراب یا افسردگی

- اختلالات خواب

- اختلال کنترل تکانه (رفتارهای انفجاری)

علت سندرم تورت مشخص نیست ولی در مواردی می تواند ژنتیک باشد.

درمان سندرم تورت: بایستی با والدین، معلم ها، دوستان و همکلاسی ها و خود بیمار در مورد بیماری صحبت شود. اگر تیک با فعالیتهای روزانه اجتماعی تداخل کند و یا احتمال آسیب فیزیکی داشته باشد بایستی درمان شود. داروهایی نظیر هالوپریدول، پیموزاید، ریسپریدون و تترابنازین ممکن است تجویز شوند.

لازم نیست که تیک بطور کامل از بین برود، چرا که برای از بین بردن کامل تیکها ممکن است به مقادیر بالای دارو نیاز باشد و عوارض داروها گاهی بیش از فواید آنهاست و حتی پس از قطع دارو نیز ممکن است ادامه یابد یا حتی بعضی عوارض ماه ها پس از قطع دارو شروع شوند.

گاهی برای بعضی تیک های مقاوم به داروهای خوراکی، از تزریق سم بوتولینوم (دیسپورت) درون عضلات مسئول بروز تیک استفاده می شود.

رفتار درمانی و دارو (نظیر ریتالین یا متیل فنیدیت و کلونیدین؛ داروهای ضد افسردگی) برای اختلالات همراه تیک نظیر بیش-فعالی و وسواس گاهی لازم است، و برخی از همین داروها تیک را تشدید می کنند.